Jesień 1939 roku na ziemiach polskich wcielonych do III Rzeszy stała się czasem przerażającej zbrodni, która zapoczątkowała nazistowski program eutanazji. Jednym z pierwszych i najtragiczniejszych miejsc, gdzie zrealizowano tę zbrodniczą ideę, był Szpital Psychiatryczny w Owińskach pod Poznaniem. Likwidacja pacjentów tego zakładu była jednym z wczesnych, testowych etapów osławionej Akcji T4 (Aktion T4), która miała na celu eliminację „życia niewartego życia” (Vernichtung von lebensunwertem Leben).
Czym była Akcja T4?
Akcja T4 była tajnym programem realizowanym w III Rzeszy w latach 1939–1944, mającym na celu masowe mordowanie osób chorych psychicznie, upośledzonych umysłowo i fizycznie niepełnosprawnych. Nazwa pochodzi od adresu biura koordynującego program w Berlinie, przy Tiergartenstraße 4. Choć formalne rozporządzenie Hitlera w sprawie eutanazji zostało antydatowane na 1 września 1939 r., to masowe mordy na pacjentach szpitali psychiatrycznych rozpoczęły się na okupowanych ziemiach polskich już we wrześniu i październiku tego roku.
- Prolog Zbrodni: Program poprzedzała przymusowa sterylizacja osób uznanych za „obciążone chorobą dziedziczną”, wprowadzona w Niemczech w 1933 roku.
- Cel: Oprócz ideologii rasistowskiej i eugenicznej, Akcja T4 miała również cele pragmatyczne, takie jak zwolnienie miejsc w szpitalach dla rannych żołnierzy oraz wykorzystanie personelu i zasobów.
Owińska – Miejsce Zbrodni
Szpital Psychiatryczny w Owińskach, założony w 1838 roku w budynkach pocysterskich, był jednym z największych i najważniejszych zakładów tego typu w Wielkopolsce. W momencie wybuchu II wojny światowej jesienią 1939 roku przebywało w nim ponad 1100 pacjentów.
Niemieckie oddziały wkroczyły do Owińsk, a szpital został włączony do programu likwidacji. Akcja eksterminacyjna została przeprowadzona przez specjalne jednostki SS-Sonderkommando (m.in. pod dowództwem Hauptscharführera Herberta Lange), które działały w ramach szerszego planu zagłady polskiej inteligencji i elit, a następnie osób chorych psychicznie w tzw. Kraju Warty.
Metody Zagłady
Likwidacja pacjentów w Owińskach, przeprowadzona głównie w listopadzie 1939 roku, odbywała się dwoma głównymi metodami:
- Rozstrzeliwania: Część pacjentów wywieziono do lasów w pobliżu Obornik, gdzie zostali rozstrzelani w masowych egzekucjach.
- Gazowanie (Fort VII): Kolejne grupy chorych zostały przetransportowane do Fortu VII w Poznaniu, który stał się pierwszym obozem, w którym Niemcy użyli gazu do masowego mordowania ludności cywilnej w Polsce.
- W Fortach po raz pierwszy zastosowano prymitywne komory gazowe (uszczelnione bunkry, do których wprowadzano gaz z butli), testując metodę, która później została udoskonalona i wykorzystana w obozach zagłady, takich jak Auschwitz czy Bełżec.
- W Forcie VII w bunkrze nr 17 zamordowano w ten sposób kilkuset pacjentów z Owińsk i innych pobliskich szpitali psychiatrycznych.
Dziedzictwo i Pamięć
Szacuje się, że w wyniku Akcji T4 w Owińskach zamordowano wszystkich pacjentów, tj. ponad 1100 osób. Zbrodnia ta była tragicznym preludium do Holokaustu i masowych mordów dokonywanych w obozach zagłady. Owińska, podobnie jak inne szpitale psychiatryczne w Kraju Warty (np. Kocborowo czy Świecie), stały się pierwszymi miejscami, gdzie na masową skalę Niemcy eksperymentowali z metodami eutanazji, które przekształciły się w system zagłady.
Współcześnie teren dawnego szpitala w Owińskach jest miejscem pamięci o tych niewinnych ofiarach. Zbrodnie te przypominają o nieludzkiej ideologii nazizmu, która zakładała eliminację osób uznanych za „niegodne życia”, oraz o tym, jak medycyna została wykorzystana do celów eksterminacyjnych.
