Perła Stawian – Historia i architektura pałacu Kalksteinów

W sercu gminy Skoki, ukryty pośród starodrzewu, wznosi się pałac, który jest jednym z najbardziej intrygujących świadectw XIX-wiecznej historii regionu. Pałac w Stawianach to nie tylko wybitne dzieło architektury inspirowane stylem berlińskim, ale także miejsce naznaczone wielkim patriotyzmem i osobistymi tragediami jego właścicieli.

Rezydencja została wzniesiona w latach 1853–1854 dla postaci nietuzinkowej – Ferdynanda Kalksteina herbu Kos. Choć z pochodzenia był Niemcem, czuł się głębokim polskim patriotą: był oficerem Powstania Listopadowego oraz kawalerem Orderu Virtuti Militari.

Architektura w stylu berlińskim

Projekt pałacu wyszedł spod ręki Karola Würtemberga, który w swojej koncepcji wyraźnie wzorował się na modnych wówczas stylach berlińskich. Budynek, choć dziś nadgryziony zębem czasu, wciąż zachwyca swoją formą i detalami:

• Fasada i portyk: Główną oś budynku zdobi piętrowy portyk zamknięty arkadą. Znajduje się tu wejście główne z niewielkim tarasem i schodami, nad którym widnieje dekoracyjny daszek dwuspadowy.

• Boniowanie: Zewnętrzne ściany prezentują różne metody boniowania, czyli ozdobnego opracowania krawędzi i lica muru, co nadaje bryle plastyczności i elegancji.

• Ośmioboczna wieża: To bez wątpienia największa ciekawostka obiektu. Trzykondygnacyjna wieża, do której prowadzi łukowate wejście, kryje wewnątrz drewnianą klatkę schodową. Jej szczyt wieńczy małe pomieszczenie – dawny punkt widokowy, z którego właściciele mogli podziwiać park z wysokości koron drzew.

Historia naznaczona żałobą

Po Ferdynandzie majątek przejął jego syn, Zygmunt Kalkstein, który poślubił hrabiankę Franciszkę Bnińską. Ich wspólne szczęście trwało jednak krótko – Franciszka zmarła w wieku zaledwie 28 lat, osierocając dzieci. Zrozpaczony Zygmunt nie potrafił dłużej mieszkać w domu, który przypominał mu o stracie ukochanej żony.

Zdecydował się na radykalny krok i wystawił majątek na sprzedaż. Licytacja odbyła się 9 września 1863 roku. Nowym nabywcą został Leonard Brzeski herbu Oksza, kolejny w historii pałacu patriota i uczestnik powstań narodowych (listopadowego i styczniowego).

Od Brzeskich do Chłapowskich

Na początku XX wieku dobra w Stawianach, wraz z przyległymi wioskami (Ignacewo, Młynki, Sława), przeszły w ręce wnuczki Leonarda Brzeskiego – hrabianki Celiny Ponińskiej. W 1903 roku poślubiła ona Zygmunta Chłapowskiego, co zapoczątkowało kolejny ważny rozdział w dziejach tutejszej rezydencji.

Współczesny stan zabytku

Mimo że pałac jest obecnie podniszczony, jego monumentalna sylwetka na wysokiej kamiennej podmurówce nadal robi ogromne wrażenie. Zachowane detale architektoniczne i unikalna wieża przypominają o dawnej świetności tego miejsca, będącego niegdyś centrum życia kulturalnego i patriotycznego Wielkopolski.